Hooge Platen in de Westerschelde: waarom deze zandplaat zo belangrijk is voor natuur en water

Vanaf de dijk bij Hoofdplaat is bij laagwater een uitgestrekte vlakte van slik en zand te zien. Vogels zoeken er voedsel langs de waterlijn. Verderop kunnen zeehonden op de drooggevallen platen liggen. Een paar uur later staat een groot deel van datzelfde gebied alweer onder water.

De Hooge Platen liggen in de Westerschelde, voor de kust van Zeeuws-Vlaanderen, tussen Breskens en Hoofdplaat. Bij eb valt hier ongeveer 1.800 hectare droog. Bij gemiddeld hoogwater blijft daarvan zo’n 66 hectare over, op het hogere deel dat De Bol heet.

Dat verschil verklaart veel van wat hier leeft. Steltlopers zoeken voedsel op het slik, sterns broeden op de hogere delen en zeehonden rusten op de zandplaten. Wie vanaf de dijk kijkt, ziet telkens een andere situatie. De waterstand bepaalt wat er te zien is.

Slik, zand en schor naast elkaar

De naam Hooge Platen omvat verschillende delen, waaronder de Plaat van Breskens, Hooge Springer, Lage Springer en De Bol. Ze verschillen in hoogte en daarmee ook in begroeiing en gebruik door dieren.

De laagste slikken verdwijnen bij vloed onder water. Hogerop liggen zandplaten en schorren: begroeide delen die minder vaak overstromen. Binnen het complex liggen daardoor verschillende leefgebieden dicht bij elkaar.

De Bol is het hoogste deel. Bij gemiddeld hoogwater blijft hier land droog, waardoor vogels er kunnen broeden. Dat betekent niet dat het eilandje onder alle omstandigheden buiten bereik van het water ligt. Bij uitzonderlijk hoge waterstanden kan ook hoger gelegen broedterrein overstromen.

Vanaf de wal zijn die hoogteverschillen niet altijd goed te onderscheiden. Toch maken ze voor een broedende stern of een rustende zeehond veel uit. Een zandplaat die bij eb ruim oogt, kan enkele uren later grotendeels verdwenen zijn.

Een naam die al eeuwen bestaat

Rond 1600 was al sprake van de ‘Hooge Plaat’. Er groeide schorvegetatie en er graasde vee. De naam verwijst dus naar een landschap dat mensen al eeuwen kennen, al lagen de grenzen daarvan niet vast.

De ontwikkeling tot broedgebied kwam in de tweede helft van de jaren zeventig op gang. Later ontstonden er omvangrijke kolonies kustbroedvogels. Tellingen uit 2008 geven daarvan een indruk: toen telden onderzoekers 250 broedparen dwergstern, 1.200 broedparen visdief en 4.400 broedparen grote stern.

Die historische cijfers zijn geen actuele stand. Vogelkolonies kunnen per seizoen sterk verschillen in omvang. Ze laten wel zien hoeveel broedruimte deze platen kunnen bieden.

Ook zeehonden keerden terug. Vanaf 1993 zijn ze hier jaarlijks gemeld. De droogvallende zandbanken bieden rustplekken midden in de zeearm, op afstand van de drukte aan de kust.

Waarom vogels hier neerstrijken

Een kale zandplaat lijkt misschien een onbeschutte plek voor een nest. Voor sterns en andere kustbroedvogels is juist die open ruimte geschikt. Ze broeden op de grond, waar weinig begroeiing staat.

Dwergsterns, visdieven en grote sterns horen bij de kenmerkende broedvogels. Ook kokmeeuwen, zwartkopmeeuwen, strandplevieren en kluten gebruiken het gebied. De hogere delen bieden nestgelegenheid, terwijl de vogels in de omgeving voedsel kunnen zoeken.

Buiten de kolonies speelt zich een ander deel van het vogelleven af. Duizenden steltlopers gebruiken de slikken als voedselgebied. Kanoeten, scholeksters en rosse grutto’s zoeken er naar bodemdieren. Zodra het water stijgt, moeten ze hun voedselplekken verlaten en een droge rustplaats opzoeken.

Voor trekvogels zijn zulke plekken onderweg van belang. Ze kunnen er eten en uitrusten voordat ze verder vliegen. Niet iedere vogel die vanaf de dijk zichtbaar is, broedt dus in het gebied.

Rust blijft voor al deze vogels nodig. Een verstoring kan een hele groep opjagen. Tijdens het broedseizoen kost dat oudervogels tijd die ze anders aan hun nest of jongen besteden. Daarom gelden er toegangsbeperkingen en houden medewerkers van Het Zeeuwse Landschap toezicht bij de kolonies.

Zeehonden kijken bij laagwater

Gewone en grijze zeehonden gebruiken de platen om te rusten. Bij laagwater liggen geschikte zandbanken boven water en kunnen de dieren daar langere tijd verblijven. Gewone zeehonden gebruiken droogvallende platen ook om jongen te zogen.

Hoeveel dieren zichtbaar zijn, verschilt per moment. Een eerder geteld aantal zegt weinig over wat een bezoeker op een willekeurige middag zal zien. De waterstand, de gekozen rustplek en de afstand spelen allemaal mee.

Voor een bezoek aan de dijk is de periode van ongeveer twee uur voor laagwater tot laagwater een bruikbaar uitgangspunt. Raadpleeg daarvoor de getijdengegevens voor de omgeving van Breskens. Alleen op de klok afgaan is niet genoeg: het tijdstip van laagwater verschuift dagelijks.

Een verrekijker helpt. De dieren liggen vaak ver uit de kust en zijn met het blote oog soms nauwelijks te onderscheiden van oneffenheden in het zand.

Ook onder water een leefgebied

Zodra de platen onderlopen, houdt hun betekenis voor de natuur niet op. Het ondiepe water biedt jonge vis voedsel. Plankton maakt deel uit van dat voedselaanbod.

Het gebied hoort bij Natura 2000-gebied Westerschelde & Saeftinghe. De bescherming betreft daarmee meer dan het droge broedterrein. Ook het water en de slikken horen bij het leefgebied waarvan vogels, vissen en zeezoogdieren gebruikmaken.

Dat is vanaf de dijk minder zichtbaar. Een ondergelopen zandplaat oogt als open water, maar blijft onderdeel van het gebied waar dieren voedsel vinden en verblijven.

Zand toevoegen voor broedvogels

Het getij verplaatst voortdurend zand en slib. Daarnaast vinden gerichte ingrepen plaats om broedruimte te behouden of te versterken.

In oktober 2022 kreeg het gebied een zandsuppletie van 140.000 kubieke meter. Dat zand kwam vrij bij baggerwerkzaamheden in de Sardijngeul, bij Vlissingen. Vanaf maart 2023 kwamen de nieuwe broedlocaties beschikbaar voor vogels.

Het doel was concreet: geschikt terrein toevoegen waarop kustvogels hun nesten konden maken. Zulke maatregelen vullen het toezicht tijdens het broedseizoen aan. Voldoende ruimte helpt de vogels pas als ze daar ook ongestoord kunnen broeden.

Kijken vanaf Nummer Een en Hoofdplaat

Langs de Zeeuws-Vlaamse kust biedt het fietspad aan de dijk verschillende uitkijkmogelijkheden. Bij Nummer Een en Hoofdplaat is zicht op het platencomplex. Ook vanuit de vogelhut bij Nummer Een kun je over het gebied kijken.

Kies het tijdstip op basis van wat je wilt zien. Voor zeehonden zijn drooggevallen zandbanken nodig. Wie vogels wil bekijken, kan letten op de waterlijn en op groepen die bij opkomend water naar hogere plekken verhuizen.

Vanuit Breskens zijn er ook vaartochten langs de Hooge Platen. Controleer vooraf het aanbod en de vaarvoorwaarden. Een tocht langs het gebied betekent niet dat je er aan land mag.

Respecteer de toegangsverboden en houd afstand van rustende dieren. Voor delen gelden jaarrond beperkingen; tijdens het broedseizoen krijgen de kolonies extra bescherming. Laat een drone thuis en volg ter plaatse de aanwijzingen.

Ook vanaf de dijk is er genoeg te zien. Blijf even staan en kijk hoe de waterlijn opschuift. Dat maakt duidelijk waarom een bezoek bij eb een ander beeld geeft dan een bezoek bij vloed.

Veelgestelde vragen

Hoe groot zijn de Hooge Platen?

Bij eb valt ongeveer 1.800 hectare slik en zand droog. Bij gemiddeld hoogwater blijft circa 66 hectare boven water, op De Bol.

Kun je op de zandplaten wandelen?

De beschermde platen zijn geen vrij toegankelijk wandelgebied. Bekijk ze vanaf de dijk of tijdens een vaartocht en respecteer de geldende toegangsverboden.

Waar kun je het gebied vanaf land bekijken?

Bij Nummer Een en Hoofdplaat heb je vanaf de dijk zicht op het complex. Bij Nummer Een staat ook een vogelhut.

Wanneer heb je kans om zeehonden te zien?

Ongeveer twee uur voor laagwater tot laagwater is een geschikt kijkmoment. Neem een verrekijker mee; de dieren kunnen ver weg liggen.

Welke vogels broeden er?

Onder meer dwergsterns, visdieven, grote sterns, kokmeeuwen, zwartkopmeeuwen, strandplevieren en kluten. De aantallen verschillen per broedseizoen.

Blijft De Bol altijd droog?

Bij gemiddeld hoogwater blijft De Bol grotendeels droog. Uitzonderlijk hoge waterstanden kunnen ook hoger gelegen delen overspoelen.