Kruiningen en de veerverbinding van vroeger: waarom was dit dorp lang een knooppunt?

Aan de zuidkant van Kruiningen ligt een stuk polder waar het verkeer ooit in rijen stond te wachten. Nu staan er huizen, en langs de dijk tekent de oude havenkom zich nog af. Wie daar even stil blijft staan, ziet makkelijker wat deze plek lang is geweest: geen uithoek, maar een schakel in de oversteek over de Westerschelde.

Kruiningen lag al vroeg op een betekenisvolle plek

Kruiningen, in het Zeeuws Krunege, ligt op Zuid-Beveland in de gemeente Reimerswaal. In oude bronnen komt de naam in verschillende vormen voor, zoals Cruninghe, Cruninga en Cruyningen. Het dorp hoorde bij de oudere bewoningskernen in dit deel van Zeeland, in een landschap dat stap voor stap werd bedijkt. Daarbij speelden de abdijen Ten Duinen en Ter Doest een rol.

De geschiedenis gaat ver terug. In 1203 wordt de kerk genoemd als kapel van een kasteel. In de 13e eeuw liet de familie Van Kruiningen hier een kasteel bouwen. Dat past bij de ligging van het dorp: op een plek waar bestuur, bewoning en waterbeheer vroeg samenkwamen.

Die band met het water bleef. Alleen kreeg die later een heel andere vorm.

Waarom juist hier een veerhaven kwam

De Westerschelde was voor Zeeland lang geen lijn op de kaart, maar een hindernis waar je omheen moest of overheen. Wie van Zuid-Beveland naar Zeeuws-Vlaanderen reisde, kwam al snel uit bij een veerverbinding. Daardoor kreeg Kruiningen een functie die groter was dan het dorp zelf.

Aanvankelijk lag de oostelijke verbinding elders. Tussen 1866 en 1943 voer de dienst Hansweert-Walsoorden. Toen het wegverkeer toenam, voldeed die opzet steeds minder goed. Er was behoefte aan veerboten die beter aansloten op autoverkeer, met havens die daarop waren ingericht.

Perkpolder kreeg in 1940 een nieuwe veerhaven. Eerst voer de dienst Hansweert-Perkpolder. Kort daarna verschoof het vertrekpunt op Zuid-Beveland naar Kruiningen. Op 1 mei 1943 kwam de veerhaven van Kruiningen in gebruik en begon de veerdienst Kruiningen-Perkpolder. Daarmee nam deze route de plaats in van de oudere verbinding via Walsoorden.

Dat was geen kleine aanpassing. Kruiningen kreeg een haven die was gebouwd voor het verkeer van die tijd: auto’s, vracht en reizigers die snel aan boord moesten kunnen.

Het dorp leefde op het ritme van aankomst en vertrek

Wie oudere foto’s van het Veerplein ziet, merkt meteen hoe bepalend het veer voor het dorp was. Auto’s stonden opgesteld in vakken. Chauffeurs wachtten op het sein om door te rijden. Reizigers stapten uit, kochten een kaartje of keken naar het water om te zien of de boot al in zicht was.

Zo werd Kruiningen voor veel mensen een tussenplek. Niet de bestemming, maar wel een plek die iedereen kende. Hier begon de overtocht naar Perkpolder, en aan de overkant ging de reis verder Zeeuws-Vlaanderen in.

De ligging hielp mee. Station Kruiningen-Yerseke lag aan de spoorlijn Roosendaal-Vlissingen. Daardoor kwamen wegverkeer en spoor in dezelfde omgeving samen. Voor een dorp van bescheiden omvang was dat opvallend. Kruiningen was niet groot, maar het lag wel op een route waar veel beweging doorheen ging.

De Watersnoodramp liet zien hoe kwetsbaar die plek was

In 1953 werd ook hier duidelijk hoe kwetsbaar Zeeland bleef. De Watersnoodramp richtte zware schade aan. De veerhaven van Kruiningen werd verwoest. De veerboot Willemsdorp sloeg door een dijkgat de polder in, een beeld dat in het collectieve geheugen van de streek is blijven hangen.

Daarmee viel niet alleen een haven weg, maar ook een verbinding waar dagelijks vervoer van afhankelijk was. Dat maakte het herstel urgent. Al op 1 mei 1954 ging de veerdienst Kruiningen-Perkpolder weer open.

Dat snelle herstel zegt veel. De route was nodig voor woon-werkverkeer, familiebezoek, bevoorrading en transport. Zonder die overtocht werd de afstand binnen Zeeland ineens veel groter.

In het dorp herinnert ook het watersnoodmonument van Jan Wolkers aan die periode.

Toen het autoverkeer groeide, groeide het veer mee

Na de oorlog nam het verkeer verder toe. Dat was in Kruiningen direct merkbaar. Meer auto’s betekenden langere wachtrijen en meer druk op de haven. Daarom viel midden jaren zestig het besluit om de verbinding geschikt te maken voor dubbeldeksveerboten.

Op 4 juni 1968 kwamen de nieuwe veerhavens in gebruik. Daarmee kreeg de lijn een bijzondere plaats in de Nederlandse veergeschiedenis. De eerste dubbeldeksveerboten van Nederland voeren op het traject tussen Kruiningen en Perkpolder.

Schepen als de Prinses Christina en de Prins Willem-Alexander horen bij die tijd. Ze laten zien dat dit veer allang geen eenvoudige dorpsverbinding meer was. De overtocht moest steeds meer verkeer verwerken en werd aangepast aan een provincie waarin de auto een vaste plaats had gekregen.

Voor veel Zeeuwen en bezoekers hoorde dat wachten er gewoon bij. Even aansluiten, langzaam naar voren schuiven, de klep op rijden en daarna de Westerschelde over.

Wat in Kruiningen nog aan die tijd herinnert

Toch is Kruiningen meer dan alleen het verhaal van het veer. In het dorp zelf zijn oudere sporen goed zichtbaar. De Johanneskerk heeft een laatmiddeleeuws schip en bevat de graftombe van Arnoud van Cruningen uit 1561. De Oude Molen uit 1801 staat er ook nog, als achtkante bovenkruier en grondzeiler.

Dat oudere verleden voorkomt dat alles hier om de haven draait. Tegelijk blijft de oude veerlocatie een belangrijk deel van het dorpsgeheugen. De voormalige veerhaven heeft een andere bestemming gekregen en is bebouwd, maar langs de dijk is de oude havenkom nog altijd te herkennen.

Juist dat maakt de plek sprekend. Waar vroeger auto’s opstelden voor de afvaart, is het nu rustig. Waar de dienstregeling het tempo bepaalde, hoor je nu vooral wind en verkeer in de verte. Het landschap is veranderd, maar niet uitgewist.

Het einde van de veerdienst veranderde de rol van het dorp

Op 14 maart 2003 stopte de veerdienst Kruiningen-Perkpolder. De Westerscheldetunnel nam de functie van de verbinding over. Daarmee eindigde een lange periode waarin Kruiningen voor veel mensen gelijkstond aan oversteken, wachten en doorrijden.

Voor het dorp betekende dat een duidelijke verschuiving. Het verloor zijn rol als verkeersknooppunt aan de oostkant van de Westerschelde. Dat was praktisch, want de tunnel maakte de route sneller en voorspelbaarder. Tegelijk verdween er iets uit het dagelijks ritme van de streek.

Wie er met weemoed op terugkijkt, denkt vaak aan de wachtrijen, de geur van water en diesel, en het moment waarop de klep dichtging. Wie vooral naar bereikbaarheid kijkt, zal zeggen dat de tunnel een logische stap was. Beide blikken bestaan naast elkaar.

Waarom het verhaal van Kruiningen blijft hangen

Kruiningen is geen grote plaats. Juist daarom blijft het oude veer zo’n sterk onderdeel van het verhaal. Op een betrekkelijk klein stuk Zuid-Beveland kwam lang een belangrijk deel van het verkeer naar Zeeuws-Vlaanderen samen.

Dat verleden ligt niet verstopt in een archief. Je ziet het nog steeds terug in de ruimte. In de richting van de dijk. In de vorm van de oude havenkom. In de herinneringen van mensen die hier nog op de boot hebben gestaan.

Wie vandaag door Kruiningen loopt, ziet dus twee geschiedenissen door elkaar. Het oudere dorp met kerk, molen en lange bewoningsgeschiedenis. En het Kruiningen van het veer, dat decennialang draaide om de overkant halen. Samen verklaren ze waarom deze plek in Reimerswaal nog altijd meer oproept dan je op het eerste gezicht zou denken.

Veelgestelde vragen

Waarom was Kruiningen lang een knooppunt?

Door de veerdienst naar Perkpolder. Die verbinding was jarenlang een belangrijke route tussen Zuid-Beveland en Zeeuws-Vlaanderen.

Wanneer stopte de veerdienst Kruiningen-Perkpolder?

De veerdienst eindigde op 14 maart 2003, toen de Westerscheldetunnel de verbinding overnam.

Waar lag de veerhaven van Kruiningen?

Ten zuiden van het dorp, in de polder aan de Westerschelde. Langs de dijk is de oude havenkom nog te zien.

Welke schepen voeren op deze route?

Onder meer de Prinses Christina en de Prins Willem-Alexander. Vanaf 1968 voeren hier ook dubbeldeksveerboten.

Is er nu nog iets van het oude veer terug te zien?

Ja. De haven zelf heeft een andere invulling gekregen, maar de oude havenkom langs de dijk herinnert nog duidelijk aan de vroegere overtocht.